image, مقاله ای خواندنی درباره باباطاهر شاعر

شهرهای قدیم ما هر یک دارای جغرافیا و هویت فرهنگی خاصی بودند؛ ساختمان ها و بخش های مختلف شهرمانند، کهن دز، بازار، محله های مسکونی و ساختمان هایی چون مسجد، آب انبار، امامزاده و …، اینها همه اجزای جغرافیایی یک شهر را تعیین می کردند، از طرف دیگر امامزاده یا مزار بزرگان یا شخصیت های تاریخی، هویت فرهنگی شهر را شکل می دادند و هر شهری به اولیاء الله، ابدال و یا شخصیت های دینی مهمش شناخته و شهر از مقبره یا مزار این بزرگان متبرک می شد، از لحاظ معنوی هویت کسب می کرد؛ حضور تاریخی این بزرگان و مزار آنها شهر را از لحاظ معنوی زنده نگه می داشت مانند، مزار حضرت رضا (علیه السلام) در مشهد، شاهچراغ در شیراز، بایزید بسطامی در بسطام، شاه نعمت الله ولی در ماهان و باباطاهر در همدان، این ها به منزله روح فرهنگی و دینی هر یک از این شهرها بودند؛ تا پیش از صفویه هم این شخصیت ها معمولاً اولیا الله و مشایخ بزرگ تصوف و عرفان بودند و یا جزء حکما و یا شعرای عارف؛ نکته اینجاست که در مورد این شخصیت ها، پس از مدتی آن شهر یک چهره ای می ساخت و یک کیشی در اطراف آن شخصیت به وجود می آمد مثلاً ابوسعید ابوالخیر در نیشابور، خواجه عبدالله انصاری در هرات، شاه نعمت الله ولی در کرمان، شیخ احمد جام در تربت جام، حیدر زاوه در تربت حیدریه و یا بابا طاهر در همدان.

وی افزود: این کیش معمولاً بعد از چند قرن پس از آن شخصیت شکل می گرفت، مثلاً در مورد خواجه عبدالله انصاری، کیشی به وجود می آید که در اوایل دوره تیموری در هرات شکل می گیرد یا ابوسعید ابوالخیر، یک قرن و اندی بعد با نوشتن کتاب اسرار التوحید. معمولاً این کیش ها به این صورت بود که آثاری به این بزرگان نسبت می دادند و بعضاً آثاری هم از خود این ها بوده است، برایشان یک ولی نامه می نوشتند، ولی نامه ژانر خاصی است که با ترکیب بخصوصی نوشته می شود، مثل سیره ابن خفیف یا برای عده ای از اولیا نوشته می شد مانند تذکره الاولیا و مناقب العارفین، ولی به طور خاص برای هر کدام از این شخصیت ها که می خواستند برایش کیشی بسازند، یک ولی نامه نوشته می شد، مانند اسرارتوحید که برای ابوسعید ابوخیر نوشته شد؛ گاهی آثار را حتی جعل می کردند و به این اولیا نسبت می دادند.

پورجوادی اضافه کرد: کاری که با خواجه عبداالله انصاری کردند، ایشان چند اثر دارند که متعلُق به خودش است، ولی تمام این رسائلی که در دو جلد چاپ شده، همگی ساختگی و مربوط به دوره تیموری است و همچنین آثار دیگری که باز به اسم خواجه عبدالله انصاری ساختند؛ مقبره اینها را تعمیر، بازسازی، تجلیل و تزئین می کردند و بعضی مواقع خانه های مجللی اطراف این مقبره ها می ساختند؛ به این ترتیب این شهر هویت معنویش، شخصیتی می شد که از شیخ بزرگشان می ساختند؛ هر کدام از این شهرها هم سعی می کردند به طریقی از این بزرگان داشته باشند، امامزاده ها کاری است که از دوره صفویه به بعد شروع می شود، یعنی قبل از این، اولیا و ابدال و مشایخ بزرگ صوفیه بودند که هر کدام هویت فرهنگی و دینی شهر را شکل می دادند و بعد از صفویه سعی کردند این ها را پاک کند و در عوض به نحوی با نسبت دادن افرادشان به ائمه امامزاده هایی داشته باشند، یک صورت جالب آن در بسطام است، که آنجا بایزید بسطامی را داریم، یک زمانی خانه های مجلل و زیارتگاه هایی برایش ساخته شده بود ولی الان یک قبر است در یک حیاطی که در کنارش امامزاده محمد قرار دارد؛ مقبره یکی از خصوصیات مهمی بود که در این کیش سازی ها به آن خیلی توجه می شد.

وی گفت: بابا طاهر در همدان چنین شخصیتی بود. همدان از نظر دینی و فرهنگی با باباطاهر شناخته می شد و در واقع همدانی ها از وجود چنین شخصیتی کسب فیض و برکت معنوی می کردند این شخص باید مقبره ای داشته باشد که داشت و از قدیم حمدالله مستوفی و یا عین القضات حدود یک قرن بعد از او به زیارت قبر شیخ می رفتند، عین القضات در آنجا نامه می نوشت و حتی سعی می کرد ارتباط برقرار کند، می گوید من شفیع کردم طاهر را که بین تو و فلان کس هیچ کدورتی نباشد، یعنی از لحاظ معنوی سعی می کرد خودش را با شخصیت طاهر مرتبط کند.

این نویسنده تاکید کرد: یک اثری منسوب به باباطاهر هست که در مورد آن شک و تردید وجود دارد، که آیا این اثر اصیل است یا نه؟! به نظر من اصیل است، دلایلم را مفصلاً در کتاب ذکر کردم و اصالتش را از اینجا تعیین کردم که مفاهیم و عباراتی که در این کتاب به کار رفته است همه با اینکه اوایل قرن پنجم نوشته شود سازگار است، آقای دکتر سوری هم اشاره کردند که در آن کتاب عباراتی پیدا کردند که عیناً در اثر باباطاهر هست، همچنین بر این کتاب شرح های زیادی نوشتند که یکی از این شرح ها را هم به عین القضات همدانی نسبت دادند؛ کار مهم دیگر مسئله اشعار است، این شخصیت ها اگر به نحوی حتی یک شعر گفته باشند و طبع شاعری از خودشان نشان داده باشند، خیلی مهم بود و شعر هایی به این ها نسبت می دادند که شاید سروده خودشان نباشد، مثل ابوسعید ابوالخیر که او شعری نگفته است و شاعر نبود ولی می بینید که چقدر شعر در حال حاضر هست که به او نسبت داده اند، این ها برای وقتی است که می خواستند کیشی در حول آن شخصیت به وجود آوردند، بعضی از این ها به واقع شاعر هم بودند، مثل احمد جامی که می گویند شاعر بود و دیوانی هم به او نسبت داده اند و یا شاه نعمت الله ولی که شاعر بود و دیوان شعر هم دارد.

پورجوادی گفت: در مورد طاهر چون تاریخش به گذشته های دور می رسد، خیلی مطمئن نبودیم که این اشعار چه مقدار درست و اصل است و چه مقدار ساختگی؛ الان با پیدا کردن تاریخ فوتش که سال ۴۱۸ است بیشتر برایمان مشخص شده است که کدام یک از این اشعار احتمال تعلقش به طاهر بیشتر است. به طور کلی اشعاری که راجع به عشق و عاشقی و… گفته شده است، چون این مفاهیم بعداً در تصوف پدید می آید از قرن ششم یا از نیمه دوم قرن پنجم شکل گرفته اند و نمی تواند متعلق به اوایل قرن پنجم یا اواخر قرن چهارم باشد، ولی اشعاری که جنبه حکمی و تصوف دارند، احتمال تعلقشان به طاهر وجود دارد، از آن طرف در آن زمان به نظر می رسد لهجه ای که در شهر همدان متداول بوده است.

وی ادامه داد: هنوز فهلویاتی بوده است که طاهر به آن لهجه و زبان شعر می گفته است، در واقع طاهر اولین شاعر حکیم و صوفی ماست در زبان فارسی البته به لهجه فهلوی. دو بیتی هایش یک قرن قبل از عمر خیام گفته شده اند، بعضی ها این دو شخصیت یعنی باباطاهر و خیام را با هم مقایسه کرده اند، همانطور که در مورد خیام اشعاری هست که ما واقعا نمی دانیم این اشعار متعلق به عمر خیام هست یا نه؟! در مورد طاهر هم همینطور است؛ با علم به اینکه بعضی از این اشعار هستند که ما خیالمان در مورد تعلق این ها به طاهر راحت تر است، این ها چیزهایی است که در مورد آثار قلمی، شعر و مقبره طاهر گفته شد؛ طاهر یکی از شخصیت های جالب است که در اطراف این شخص به تدریج کیشی پدید آمد و بعد ما با کشفی که از نظر تاریخی داشتیم، شناختیم و دیدیم که چقدر این ها با اسناد تاریخی مطابقت دارد، مثلاً یکی از چیزهایی که در مورد طاهر می گفتند این است که او مقداری حالت دیوانگی و جنون داشت و در ردیف عقلاء مجانین بود، ولی دقیقاً نگفتند که از عقلاء مجانین بوده؛ عین القضات تعبیر متفاوتی برای او دارد به عنوان مجانین الحق که در نامه هایش به کار می برد.

این پژوهشگر حوزه عرفان و ادبیات کلاسیک با بیان اینکه طاهر واقعاً اینگونه بود، چنان که عین القضات از او نقل می کند من را افسوس می کنند یعنی من را مسخره می کنند و او به گونه ای بود که مسخره شود، در حالی که این ها خودشان را مسخره می کردند و به ریش خودشان می خندیدند، گفت: طاهر سادگی هایی هم داشت، حتی از این اظهار نظرهایی هم که می کند سادگی اش پیداست. به خاطر زهدی که داشت اصلًا به غذا، لباس و هیچ کدام از این ها اعتنایی نمی کرد. مسئله عریانی که به او نسبت می دهند یکی از چیزهایی است که من نفهمیدم، از کی شروع کردند و به او گفتند عریان؟! وچرا ؟! چون من در زمان حیاتش چیزی پیدا نکردم که نشان دهد در آن زمان هم به او عریان می گفتند. می گویند یک خرقه ای داشت که پر از شپش بود، شبیه به خرقه حلاج که خرقه حلاج را می گفتند ۲۰ سال آن را نشسته بود؛ یکی از مریدان که خیاط بود به بابا طاهر پیشنهاد می دهد که خرقه اش را به او بدهد تا برایش بشوید و تمیز کند، بابا طاهر قبول می کند ولی برایش شرط می گذارد که شپش ها را نکشد و مواظب باشد که هیچ کدام اینها آزار نبینند، مرید هم قبول می کند و فرقه را می شوید و باباطاهر می پوشد، از بابا طاهر می پرسد حالا بهتر نشد؟! او هم می گوید برای من فرقی نکرده است و این به درجه بی اعتنایی این شخص اشاره می کند.

پورجوادی گفت: بابا طاهر گیاه خوار بود، ما تعداد محدودی از مشایخ صوفیه را می شناسیم که گیاه خوار بودند، چون معمولاً می گفتند سنت است که یک مقدار گوشت بخورند و می خوردند، ولی طاهر رسماً جز گیاه خوارها بود؛ حالا مسئله این است که آیا ما می توانیم از این گیاه خواری نتیجه بگیریم که او مانوی بود؟! من در این تردید دارم، چون در قرن چهارم زندقه فقط به مانویان و مزدکیان نمی گفتند، به خیلی از مسلمان ها که که می خواستند از آنها انتقاد بکنند هم چنین زندیق میگفتند، این اتهام به بابا طاهر کاملاً جدی بوده است زیرا که این را سمعانی نقل کرده است که بابا طاهر به زندیقی متهم بوده است؛ ولی این شخص، کسی که با دو واسطه شیخِ عین القضات همدانی بوده است. عقاید عرفانی عین القضات کاملا مبتنی بر مفاهیم قرآن است و آثار عین القضات حجم عظیمیش تفسیر قرآن است و نمی توان گفت طاهر چون گیاهخوار بوده است و یا چون گچ کاری درخشانی می کرده و… مانوی بود، بهرحال مانوییت تأثیر خودش را گذاشته بود و زهدی که به آن اشاره کردم یکی از خصوصیات مانویت بود. به هرحال شخصیتی که حول و حوش طاهر بود و حالت افسانه ای داشت، بعد از پیدا شدن شواهد تاریخی مشخص شد که این ها زیاد هم با چیزی که به واقع بوده فاصله نداشته است و من حتی این را در مورد اشعارش هم می گویم؛ به مقداری از این اشعار که به صورت فهلویات به دست ما رسیده است؛ این ها به نظر من همه می توانند اصیل و متعلق به طاهر باشند و ما دیگر با یک شخصیت افسانه ای روبه رو نیستیم و حالا یک شخصیت تاریخی را می شناسیم، از این به بعد هم شاید اطلاعات جدیدی پیدا کنیم.

وی گفت: اصولاً در عصر حاضر این حالت که در مورد شخصیت ها کیش می ساختند و هر شهر می خواست کسی را داشته باشد که از نظر فرهنگی و دینی به او متکی باشد گذشته است و اینکه افراد خود را متعلق به یک جغرافیا و شهر خاص بدانند و اتکا معنوی و فرهنگیشان به آنجا باشد در جامعه امروز از بین رفته است و این شخصیت ها دیگر به صورت تاریخی در می آیند و شناخت ما از آنها به صورت علمی. بهرحال این سرنوشت این شخصیت هاست و هیچ زیانی هم ندارد؛ از نظر اجتماعی،فکری و دینی دورانی را پشت سر گذاشته ایم و داریم وارد دوران جدیدی می شویم، الگو هایمان فرقی خواهد کرد و شخصیت هایی که از نظر فرهنگی و دینی به آنها متکی بودیم هم چهره هاشان فرق خواهد کرد و شاید تا حدودی دین ما هم به صورت جدیدی در بیاید.

بر اساس این گزارش، در ادامه از کتاب باباطاهر دکتر پورجوادی رونمایی شد که دکتر پورجوادی نخستین جلد آن را به شهرام ناظری اهدا کرد و نسخه‎های بعدی نیز به سخنرانان و…. اهدا شد.

ناظری هم پیش از خواندن دوبیتی‎هایی از باباطاهر به چند نکته اشاره کرد و گفت: من هم به سهم خودم خوشحالم که به خانه دکتر محمود افشار دعوت شده‎ام و نیز بسیار سپاسگزارم که این هدیه گرانبها را به من دادند گرچه دوره‎ای شده که این نوع کالاهای فرهنگی ارزش گذشته را ندارد. خیلی چیزها، متأسفانه، تغییر کرده. ولی من فکر می‎کنم هنوز هستند کسانی که از این دستاوردهای دوران جدید استقبال می‎کنند. ولی من می‎دانم که اینها انسان را از خودش، از روح خودش بسیار جدا کرده. بسیار دشوار است که با تفکر سال‎های قبل زندگی کرد. و خیلی از ما برای حفظ ارزش‎های گذشته تلاش می‎کنیم. متأسفانه من خیلی دیده‎ام که اکثریت با آنچه در زمان پیش رفته هماهنگ هستند. نه این که با زمان نباید بود، ولی با آن بخش‎هایی که انسان را از روح خودش دور می‎کند نباید همراه شد. وقتی این کتاب‎ها را به من دادند، از خودم پرسیدم، خُب من هنوز همان تفکر سال‎های قبل را دارم که یک کتاب آنقدر برایم ارزشمند باشد؟ بله من هنوز همان آدمم. به هر حال این پرسش هنگام گرفتن این کتاب‎ به ذهنم رسید و خواستم در این زمینه با شما درد دلی بکنم.

شهرام ناظری با یادی از ایرج افشار، یکی از دوبیتی‎های باباطاهر را خواند و در ادامه افزود: همان طور که فرمودند باباطاهر واقعاً شخصیت عجیبی بود و شاید به نوعی اعتراضی بود به جامعه خودش. این که به او می‎گویند «عریان» و جا مکانی نداشته. وقتی به اعمال بابا طاهر نگاه می‎کنیم، فکر می‎کنیم شاید این کارها اعتراضی بوده به جامعه‎اش. جامعه‎ای که هیچ چیز سر جایش نبوده. البته بعدها افراد زیادی شعر باباطاهر را اجرا کردند. در زمان ما زبده‎ترین کسی که توانسته این اشعار را بخواند، استاد دادبه بوده که ایشان شاگردان بسیاری را تربیت کردند و خود ایشان خیلی در اجرای برنامه فعال نبودند و چند تا از دوبیتی‎ها را در برنامه گلها و برگ سبز اجرا کردند و به بهترین نحو هم اجرا کردند. از نظر گویش و حس و حال باباطاهر. خواننده‎هایی هم که بعد از ایشان این اشعار را خواندند، به اصطلاح تقلید از استاد دادبه کردند.

این خواننده گفت: بنده هم چندان به باباطاهر نپرداخته‎ام ولی من چون کُرد بودم و در حقیقت با مقام‎های موسیقی آشنا و نگاهم خیلی معطوف بود به موسیقی قومیت‎های ایرانی و به آنها توجه داشتم و نه فقط به دستگاه‎ها و ردیف ‎هایی که در پایتخت بود. در نتیجه به خاطر کُرد بودنم و نزدیکی به باباطاهر و این که باباطاهر هم شاید به نوعی به ما نزدیک بوده از نظر مرامش، که فرمودند همان اهل حق، و قوم یارستان که در کرمانشاه هست، مرز کرمانشاه است و مربوط به کرمانشاه هم می‎شود. ما از بچگی و از زمانی که چشم باز کردیم یکی از شعرهایی که توسط دور و بری‎های خودمان شنیدیم، استادان و عرفا و درویشانی که به اصطلاح دو و بر خود من بودند، شعرهای باباطاهر بوده. حالا از حضرت مولانا بگیریم و حافظ و عطار، ولی باباطاهر را هم همیشه ما از بچگی به عنوان یک عارف سوخته دل شنیده بودیم و خود من یک علاقه خاصی به بابا طاهر داشتم، به خاطر این ظرافت اندیشه‎اش و این که کسی با چند تا دوبیتی بسیار ساده، توانسته کاری بکند که شاید بزرگترین هنرمندان جهان کرده‎اند. اگر بخواهیم مقایسه بکنیم باباطاهر مثل یک قطره اشک بوده، کارش کوچک بوده، فقط چند تا دوبیتی بوده، اما همین چند دوبیتی عمق دارد. مثل وقتی می‎گوید : چو شو گیرم خیالت را در آغوش/ سحر از بسترم بوی گل آیو. ببینید این را کسی می‎گوید که جا و مکانی نداشته است. و آن وقت شعرهایش از چه لطافتی برخوردار بوده است. این شگفتی در مورد تمام بزرگان ایران صادق است. درباره هر یک که مطالعه می‎کنیم واقعاً به یک شگفتی می‎رسیم.

ناظری افزود: من تازگی‎ها به بزرگداشت حکیم عمر خیام در نیشابور رفته بودم و این بعد از چندین سال بود. من در قبل از انقلاب که بسیار جوان بودم به جشنواره طوس دعوت شده بودم، سال ۵۶، و آن موقع من خیلی بچه بودم به طوری که وقتی عکسم را دیدم، خودم را نشناختم که کنار استاد بهاری نشسته و مشغول اجرای برنامه بودم. و بعد از گذشت این همه سال، دوباره به آن خطه رفتم و واقعاٌ به هر یک از بزرگانمان که فکر می‎کنیم هر یک جهانی است شگفت‎آور. شهرام ناظری در ادامه سخنانش چند دوبیتی از باباطاهر را اجرا کرد.


همچنین بخوانید: باز نشر : تک فارس
در صورتی که شما نسبت به محتوای این پست، حق کپی رایت دارید اطلاع دهید